KABANATA 56 - MGA SINASABI AT ANG MGA PANINIWALA

Ang Diyos, sa wakas ay pinasikat din ang ang umaga sa natatakot na bayan. Ang daang kinalalagyan ng kuwartel at ng tribunal ay tahimik pa at wala isa mang tao; sa mga bahay ay parang walang palatandaan ng buhay. Gayunman, ang kahoy na dahon ng isang bintana ay bumukas at dumungaw ang ulo ng isang bata, na tumingin-tingin, inihaba ang leeg at tumanaw sa lahat ng dako… plas! ang lagapak ay nagpakilala ng pagtama ng isang katad sa isang katawan ng tao; ang bibig ng bata’y napangiwi, napapikit ang mga mata, nawala, at muling nasara ang bintana.

Naibigay na ang halimbawa; ang pagbubukas at pagsasarang iyon ay parang nadinig nang iba, sapagkat marahang nagbukas ang isa pang bintana at maingat na lumitaw ang ulo ng isang matandang babae, na kulubot ang mukha at walang ngipin: siya si Manang Pute na nambulahaw nang katakut-takot noong nagsesermon si Padre Damaso. Ang mga bata at matatanda ang kinatawan ng mga usisero dito sa mundo; ang mga una ay dahil sa pagnanais na mabatid ang lahat ng bagay, at ang mga huli ay upang maalaala ang kaganapan.

KABANATA 56
MGA SINASABI AT ANG MGA PANINIWALA

KABANATA 55 - ANG PAGKAKAGULO

Sa komedor ay kumakain sina Kapitan Tiyago, si Linares at si Tia Isabel; mula dito ay maririnig ang tunog ng mga pinggan at kubyertos. Sinabi ni ni Maria Clara na hindi siya nagugutom at umupo sa piyano, kasama ang masayahing si Sinang na bumubulong sa tainga niya ng mga misteryosong pangungusap, samantalang si Padre Salvi ay palakad-lakad sa magkabilang dulo ng salas na hindi mapalagay.

Hindi totoong hindi nagugutom, ang maysakit; hinihintay niya ang pagdating ng isang tao at sinamantala ang sandaling ang nagmamasid sa kanyang Argos:[1] ay hindi nakaharap: na sa mga sandaling ito ay kasama ni Linares na paghahapunan.

KABANATA 55 - ANG PAGKAKAGULO

KABANATA 54 - (Lahat ng nalalayo ay lalapit, Anumang nakalihim na inililihim ay mabubunyag)

Ipinahayag ng kampana ang pananalangin para sa paglubog ng araw;[1] sa pagkarinig ng tugtog na iyon, ang lahat ng tao ay iniiwan ang kanilang mga gawain at pinagkakabalahan: ang magsasakang galing sa bukid ay itinigil ang kanyang pag-awit, pinahinto ang lakad ng sinasakyang kalabaw at nagdasal; ang mga babae ay nag-antanda sa gitna ng mga lansangan at pinagagalaw ang kanilang mga labi upang hindi pag-dudahan ng sinuman ang kanilang debosyon; tinigilan ng lalake ang paghimas sa kanyang manok at nagdarasal ng Angelus upang siya ay dapuan ng kapalaran; sa mga bahay-bahay ay malalakas ang dasalan… ang anumang ingay na hindi dahil sa Aba Ginoong Maria ay nawawala, napipipi.

Gayunman, ang kura, na nakasumbrero ay matuling lumakad sa daan, bagay na umiskandalo sa mga matatandang babae,[2] at higit pang nakaiskadalo sa kanila (ayon sa napuna ni Donya Consolacion) na tinungo ang bahay ng alperes![3] Naisip ng mga mapanata na dapat munang itigil ang galawan ng kanilang mga labi upang halikan ang kamay ng kura, subalithindi sila pinansin ni Padre Salvi; sa oras na iyon ay hindi siya nasisiyahan na ilagay ang kanyang mabutong kamay sa ibabaw ng ilong ng isang babaing Kristiyana upang mula roon ay lihim na padulasin sa dibdib ng isang magandang binibini na nakayukod at naghihintay ng bendisyon. Marahil ay mahalagang bagay ang nasa kaniyang isipan niya upang malimot ang mga kapakanan ng sarili at Simbahan.

KABANATA 54
(Lahat ng nalalayo ay lalapit, Anumang nakalihim
na inililihim ay mabubunyag)

KABANATA 53 ANG MABUTING ARAW AY NAKIKILALA SA UMAGA

Maagang-maaga pa lamang ay mabilis na kumalat sa bayan ang balita na sa nakalipas na gabi ay may nakitang maraming ilaw sa simenteryo.[1] Ang pinuno ng V.O.T. ay nagbabalita ng mga kandilang may dingas at tinutukoy ang kanilang mga laki at anyo, subalit hindi masabi nang tiyak kung ilan, ngunit nabilang niyang mahigit sa dalawampu.[2] Hindi mapalampas ni Manang Sipa, na kapatid ng Santisimo Rosario, na ang malaking katangian na makakita sa milagro ng Diyos ay isang kalaban ng kanilang Kapatiran: si Manang Sipa, na kahit malayo sa simenteryo ang tirahan ay nakarinig din ng mga daing at hinagpis, at parang kilala pa niya ang boses ng ilan kataong noong araw ay kanyang… subalit dahil sa kanyang pagiging kristiyano pinatatawad niya, at ipinagdarasal pa niya at inilihim ang kanilang pangalan, kaya ang lahat ay nagpapalagay na siya ay banal. [3]

KABANATA 53
ANG MABUTING ARAW AY NAKIKILALA SA UMAGA

KABANATA 52 BARAHA NG MGA PATAY AT ANG MGA ANINO

Pumasok sila, at sa kadilimang iyon ay naghanap sila ng isang maayos na lugar; di-natagalan ay nakakita sila ng isang nicho at nag-upuan. Ang pinakamababa ay kumuha sa kanyang salakot ng baraha at nagsindi ng posporo ang isa.[10] Sa panadaliang liwanag ay nagtinginan silang dalawa, ngunit sa kanilang mga mukha ay hindi sila magkakilala. Gayunman ay makikilala natin na ang pinakamataas at may matigas na tinig ay si Elias, at ang maliit ay si Lucas dahil sa peklat sa pisngi.
“Hatiin ninyo!” ang sabi nito, na hindi inilalayo sa kaharap ang tingin. Inilayo ang ilang buto na nasa ibabaw ng nitso at binatak ang isang alas at isang kabayo.
Sunud-sunod na nagsisindi ng posporo si Elias.
“Sa kabayo!” ang sabi, at upang matandaan ang baraha ay pinatungan ng isang buto.
“Juego!” ang sabi ni Lucas, at sa ikaapat o ikalimang baraha ay sumipot ang isang alas.
“Natalo kayo,” ang dugtong, “ngayon ay bayaan ninyo akong maghanap-buhay na mag-isa.”
Hindi kumibo si Elias at nawala sa gitna ng kadiliman.
Makaraan ang ilang sandali ay tumugtog ang ikawalo sa orasan ng simbahan at itinugtog ng kampana ang mga kaluluwa ng namayapa; ngunit walang hinamong sinuman si Lucas, hindi tinawagan ang mga patay gaya nang sinasabi ng mga pamahiin, kundi ang ginawa ay nag-alis ng salakot at bumulong ng ilang dasal, nag-antanda ng katulad ng ginagawa sa mga sandaling iyon ng pinuno sa Cofradia de Santisimo Rosario

KABANATA 52
BARAHA NG MGA PATAY AT ANG MGA ANINO

KABANATA 51 - PAG-IIBANG AYOS

“Minamahal na pinsan:

Sa loob ng tatlong arao ay inaantay kong malaman sa yo kun napatay ka nan alperes o ikaw ay nakapatay sa cania[1] ayocon macaraan ng ilan arao na an jaiop na yan e jindi mackaroon ng caparusahan kun macaran an taning naitot hindi mo jinahamon ai sasabihin ko cai don Santiago na caylan man ay jindi ca naguin galihim ni don Arsenio Martines, sasabihin ko cai Clarita na ang lajat ay kasinungalingan at dina kita bibigyan niisang beles kun jahamunin mo ay ipina pa ngako co sayo an lahat kayat hoag na di jamunin ipinauuna co sayong ualang halaga an ano man pag da dahilan.”

An iyon pinsan umiibik sayo nan bong puso

Victorina delos Reyes de De Espadaña
Sampaloc Lunes ika-7 ng Gabi

KABANATA 51 - PAG-IIBANG AYOS

KABANATA 50 - ANG ANGKAN NI ELIAS

“Ang babaeng parurusahan sa gayong paraan ay isusumpa ang araw na isilang ang kanyang anak: Isang bagay na nagpapatagal ng pahirap ay sumisira pa sa damdamin ng isang ina.[7] Sa kasamaang palad, ang babae ay maayos na nanganak ng isang malusog na lalaking sanggol. Dalawang buwan makalipas ay ginanap ang kaparusahan, bagay na ikinasiya ng kalooban ng mga tao, na nag-akalang nakatupad sila sa kanilang katungkulan. Dahil sa kawalan ng katiwasayan sa kabundukang ito ay nagtungo sa kalapit na lalawigan, dala ang kanyang dalawang anak at doon ay namuhay nang tulad sa buhay-ganid; namumuhi at kinamumuhian. Ang pinakamatanda sa dalawa, na hindi nakakalimot sa kanyang masayang kabataan at pinagdaanang kahirapan ay nanulisan nang siya ay magkaroon na ng sapat na lakas. Mabilis na kumalat sa mga lalawigan ang madugong pangalan ni Balat, na kinatatakutan ng mga bayan-bayan sapagkat ang kanyang paghihiganti ay isnasagawa sa pamamagitan ng dugo at apoy.

KABANATA 50 - ANG ANGKAN NI ELIAS